اسفندیار

گفتم شبی به مهدی اذن نگاه خواهم ... گفتا که من هم از تو ترک گناه خواهم ...

گفتم شبی به مهدی اذن نگاه خواهم ... گفتا که من هم از تو ترک گناه خواهم ...

اسفندیار

در این وبلاگ مطالب مختلف ارائه میگردد
تصویر فوق نمایی از روستای اسفندیار از توابع شهرستان طبس میباشد... .

امام زمان عج

سیدی بازآ که پیغمبر صدایت می‌زند
مادرت صدیقۀ اطهر صدایت می‌زند
بازوی مجروح زهرا چشم گریان حسن

دست‌های بستۀ حیدر صدایت می‌زند
چارده قرن است کز قلب مزاری گم شده
پهلوی بشکستۀ مادر صدایت می‌زند
زخم یاسین، قلب طاها، سینۀ مجروح نور
آیه‌های سورۀ کوثر صدایت می‌زند
جد مظلومت علی سر برده در آغوش چاه
با دل خونین و چشم تر صدایت می‌زند
تیرباران پیکر مجروح عمّویت حسن
a
از کنار قبر پیغمبر صدایت می‌زند
قامت خم گشتۀ جدت کنار علقمه
بازوی عباس نام‌آور صدایت می‌زند

قبر ثارالله را بنگر که از پایین پا
جسم صدچاک علی‌اکبر صدایت می‌زند
بر فراز دست خونینِ «حسین بن علی

حلق خونین علی‌اصغر صدایت می‌زند

بیا پا بر سرم بگذار تا خاک درت گردم 
غبارم کن، به بادم ده، بگو دور سرت گردم 
اگر چه کم تر از سنگم، بیا آیینه ام گردان 
که یک شب رو به رو با روی ازگل بهترت گردم 
به جای آنکه باشم کوه آتش، هیزم خشکم 
سرا پا آتشم کن تا مگر خاکسترت گردم 
نگاهم مرده،ای چشم خدا، اینک نگاهم کن 
که هر دم زنده از فیض نگاه دیگرت گردم 
نه من آن قدر دارم تا شوم خاک سپاه تو 
مگر خاکم کنی تا پایمال لشکرت گردم 
غبارم کن که از جا خیزم و بر پات بنشینم 
نسیمم کن که دور قبر زهرا مادرت گردم 
اگر ازصحنه گیتی کنی محوم، چه غم دارم؟ 
نیاید لحظه ای بر من که محو از خاطرت گردم 
خوش آن روزی که آید از کنار کعبه، آوایت 
سراپا محو فریاد عدالت گسترت گردم 

 

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۲۷ فروردين ۹۲ ، ۰۲:۱۸
ابراهیم خندان

 

بسم الله الرحمن الرحیم

 

 

خلل در نماز

 

 

 

 

 

 

 


 

خلل در نماز

خلل در نماز اخلال به اجزاء یا شرایط نماز می‌باشد. از این عنوان به تفصیل در باب صلات سخن گفته‏اند.

معنی خلل در نماز

خلل در نماز عبارت است از اخلال به چیزی که وجود یا عدم آن در نماز معتبر است. [۱]

برخی، آن را این گونه تعریف کرده‏اند: آنچه که موجب خروج نماز از هیئت اصلی‏اش می‏شود؛ خواه منشأ خروج باطل شدن آن باشد یا قرار گرفتن در معرض جریان قواعد ثانوی که شارع مقدس جهت سهولت و امتنان بر بندگان، آن را وضع کرده است، مانند قاعده تجاوز، قاعده فراغ و قاعده لاتعاد. [۲]

اقسام خلل

منشأ خلل یا عمدی است یا جهل یا سهو و یا شک. از سوی دیگر، خلل یا به ترک است و یا به اضافه کردن.

خلل عمدی

اخلال به واجبات نماز از روی علم و عمد موجب بطلان نماز می‏گردد؛ خواه اخلال به شرط باشد، مانند طهارت و پوشاندن عورت و یا به ترک کردن یا اضافه آوردن جزء واجب، از قبیل قرائت، رکوع و سجود، یا به کیفیّت آن، مانند بلند یا آهسته خواندن قرائت و یا به ارتکاب مانع، همچون قهقهه و حرف زدن در حال نماز. [۳] [۴]

خلل از روی جهل

خلل ناشی از جهل یا به سبب جهل به حکم است یا جهل به موضوع.

جهل به حکم

اخلال ناشی از جهل به حکم در ارکان، موجب بطلان نماز است؛ خواه در شرط رکنی، مانند طهارت و وقت و یا جزء رکنی، مانند رکوع و دو سجده. در غیر ارکان در اینکه مطلقا موجب بطلان می‏گردد؛ خواه جاهل قاصر باشد یا مقصر یا اینکه اگر جاهل قاصر باشد نماز صحیح است و احکام سهو بر آن بار می‏شود و اگر مقصر باشد نماز باطل می‏شود، اختلاف است.

بر قول اوّل ادّعای اجماع شده است.

البته جاهل به حکم هرچند مقصّر باشد در دو مورد معذور است: اوّل در جهر و اخفات که در صورت بلند خواندن در جایی که باید آهسته بخواند و یا به عکس، نمازش صحیح است و دوم در تمام خواندن نماز در جایی که باید قصر بخواند. [۵] [۶] [۷] [۸]

جهل به موضوع

در جایی که علم در موضوع حکم لحاظ نشده، بلکه قطع نظر از علم یا جهل به آن، موضوع حکم قرار گرفته باشد، اخلال از روی جهل موجب بطلان نماز می‏گردد، مانند نماز گزاردن در لباسی از جنس حیوان حرام گوشت یا ابریشم خالص. [۹] [۱۰]

اما در جایی که علم جزء موضوع حکم است، اخلال از روی جهل موجب بطلان نخواهد شد، مانند نماز گزاردن در لباس یا مکان غصبی با جهل به غصبی بودن آن. بنابر قولی، نجس بودن لباس یا بدن یا محلّ سجده و نیز نمایان بودن عورت، حکم غصبی بودن لباس یا مکان را دارد. [۱۱] [۱۲] [۱۳] [۱۴] [۱۵] [۱۶]

البته نماز گزاردن با لباس تهیّه شده از پوست مرداری که از مسلمانی گرفته یا از بازار مسلمانان خریده، صحیح است. [۱۷]برخی گفته‏اند: همچنین است حکم سایر مواردی که شارع مقدس گرفتن آن را از طریقی خاص مجاز دانسته است. [۱۸]

خلل سهوی

این نوع خلل، شامل ترک جزء یا شرطی بر اثر غفلت از آن، یا ترک به گمان انجام دادن آن است.

خلل سهوی نیز دو قسم است:

اخلال به جهت غفلت از حکم

اخلال به جهت غفلت از حکم و فراموش کردن آن با علم به موضوع، مانند نمازگزاردن در لباس غصبی با علم به غصبی بودن آن، لیکن با غفلت و فراموشیِ شرط بودن اباحه در لباس نمازگزار؛ یا نماز خواندن در لباس نجس با علم به نجس بودن آن، لیکن با فراموشی اشتراط طهارت در لباس نماز گزار و یا ترک سوره در نماز به جهت فراموشی وجوب آن.

فراموش کننده حکم، همچون جاهل به حکم است و احکام جاهل به حکم درباره ناسی حکم نیز جاری می‏شود. [۱۹] [۲۰] [۲۱] [۲۲] [۲۳] [۲۴] [۲۵]

البته در خصوص جهل به حکم در مسئله اتمام نماز در موضع قصر و به عکس، بنابر مشهور، ناسی ملحق به جاهل نیست؛ از این رو، در صورتی که داخل وقت متذکر حکم گردد، اعاده نماز بر او واجب است.

اخلال به جهت غفلت از موضوع

اخلال به جهت غفلت از موضوع و فراموش کردن آن. این نوع اخلال یا اخلال به شرط نماز است یا به جزء و یا به رکعت، اعم از ترک کردن یا اضافه آوردن آن.

۱- اخلال به شرط

شرط نماز یا وجودی است؛ بدین معنا که وجود آن، شرط صحّت نماز است، مانند طهارت، استقبال و اباحه، یا عدمی که عدم آن شرط صحّت نماز است، مانند قهقهه و حرف زدن. از شرایط عدمی به موانع یا قواطع نماز تعبیر می‏شود.

اخلال به شرط وجودی نماز در صورتی که شرطِ فراموش شده، رکن باشد، مانند وقت یا طهارت از حدث، موجب بطلان نماز می‏گردد. بنابر این، نمازی که بدون طهارت یا خارج وقت گزارده شود صحیح نیست و اعاده آن واجب است.

لیکن در شرط استقبال قبله، در انحراف کمتر از نود درجه (بین مشرق و مغرب) بنابر مشهور، نماز صحیح است و اگر انحراف بیشتر باشد، اعاده آن در وقت واجب است. به گفته برخی، بلکه بنابر آنچه به مشهور نسبت داده شده، چنانچه انحراف به حد استدبار (پشت به قبله قرار گرفتن) برسد، اعاده نماز حتی پس از خروج وقت واجب است. [۲۶]

حکم شرایط فراموش شده غیر رکنی متفاوت است. اگر شرط، طهارت (پاکی) بدن یا لباس و یا از جنس حیوان حلال گوشت بودن لباس نماز گزار باشد، بنابر قول مشهور، اخلال به آن موجب بطلان نماز است؛ [۲۷] [۲۸]اما اگر ستر عورت یا اباحه لباس و مکان نمازگزار باشد، در اینکه اخلال به آن از روی فراموشی، نماز را باطل می‏کند یا نه، اختلاف است. [۲۹] [۳۰] [۳۱] [۳۲]

اخلال به شرایط عدمی نماز از روی سهو، موجب بطلان نماز نیست. [۳۳]

۲- اخلال به جزء

در صورت اخلال به جزء نماز از روی سهو و فراموشی، به شرط آنکه محل تدارک آن نگذشته باشد، یعنی داخل رکن بعدی نشده باشد، باید آن را تدارک کند، مانند اینکه حمد را فراموش کند و قبل از رکوع یادش بیاید، که باید حمد و سوره را بخواند و سپس رکوع کند. و اگر محل تدارک آن گذشته باشد، چنانچه جزء ترک شده رکن باشد، مانند رکوع و دو سجده، نماز باطل می‏شود، [۳۴]و اگر غیر رکن باشد، نماز صحیح است و نیازی به تدارک آن نیست، مگر در تشهد و یک سجده که بنابر قول مشهور، بلکه اجماع ادعا شده، باید پس از سلام آن را تدارک کند و سپس برای هر یک از تشهد و سجده فراموش شده، دو سجده سهو به جا آورد. [۳۵] [۳۶]

اگر اخلال به جزء با اضافه کردن آن باشد، در صورت رکن بودن، بنابر مشهور نماز باطل می‏شود. [۳۷] [۳۸]

۳- اخلال به رکعت

کسی که در نماز یک رکعت یا بیشتر را از روی سهو ترک کند، در صورتی که قبل از سلام متذکّر گردد، آن را تدارک می‏کند و نمازش صحیح است. همچنین اگر پس از سلام و قبل از انجام دادن عملی که ارتکاب عمدی، یا عمدی و سهوی آن موجب بطلان نماز می‏شود، متذکر گردد. البته برای سلام دادن سهوی دو سجده سهو به جا می‏آورد. و اگر پس از سلام و انجام دادن عملی که تنها عمد آن نماز را باطل می‏کند، مانند حرف زدن، متذکر گردد، در اینکه نماز باطل و اعاده آن واجب است یا حکم صورت پیشین را دارد، اختلاف است. اگر پس از سلام و انجام دادن فعلی که ارتکاب عمدی و سهوی آن باطل کننده نماز است، متذکر شود، نماز باطل و اعاده آن واجب است. [۳۹] [۴۰]

اضافه کردن یک رکعت یا بیشتر در نماز هرچند از روی سهو، موجب بطلان آن می‏شود. [۴۱]

خلل ناشی از شک

شک یا در اصل نماز است که نمی‏داند نماز را خوانده یا نه، یا در شرایط، یا در اجزاء و یا در رکعات آن. در صورت اوّل، در داخل وقت باید نماز بگزارد؛ اما در خارج وقت به شک خود اعتنا نکند. [۴۲] [۴۳] [۴۴]

در صورت دوم، اگر شک قبل از خواندن نماز یا در اثنای آن پدید آید، باید شرط را احراز کند، هرچند با اصلی چون استصحاب و چنانچه بدون احراز شرط نماز بخواند، نمازش باطل و اعاده آن با احراز شرط، واجب است؛ اما گر شک پس از پایان نماز عارض گردد، به آن اعتنا نمی‏شود. برخی، در شک در اثنا، به این دلیل که محل تحصیل شرط قبل از نماز است، قاعده تجاوز را جاری کرده و شک در این مورد را نیز غیر قابل اعتنا دانسته‏اند. [۴۵] [۴۶]

در صورت سوم (شک در اجزاء) چنانچه شک قبل از تجاوز از محل باشد، آن جزء را انجام می‏دهد و اگر پس از آن باشد بدان اعتنا نمی‏کند. [۴۷]

در صورت چهارم (شک در رکعات) بعضی شکها باطل کننده نمازاند، مانند شک در عدد رکعاتِ نمازهای دو رکعتی و سه رکعتی و دو رکعت اوّل نمازهای چهار رکعتی؛ اما بعضی دیگر، باطل کننده نیستند و اگر نماز گزار به وظیفه شاک عمل کند نمازش صحیح است، مانند شک بین سه و چهار در نمازهای چهار رکعتی. [۴۸]

پانویس

 ۱. العروة الوثقی ج۳، ص۲۰۷.   

۲. مهذّب الاحکام ج۸، ص۱۷۸.

۳. جواهر الکلام ج۱۲، ص۲۲۸.   

۴.العروة الوثقی ج۳، ص۲۰۷.   

۵. جواهر الکلام ج۱۲، ص۲۲۹-۲۳۰.   

۶. جواهر الکلام ج۱۲، ص۲۳۶.   

۷. العروة الوثقی ج۳، ص۲۰۸.   

۸. مستندالعروة (الصلاة) ج۶، ص۳۰-۳۱.

۹.جواهر الکلام ج۱۲، ص۲۳۴.   

۱۰.جواهر الکلام ج۱۲، ص۲۳۶.   

۱۱. شرائع الاسلام ج۱، ص۸۶.   

۱۲. کشف الغطاء ج۳، ص۳۰.

۱۳.کشف الغطاء ج۳، ص۳۶۳-۳۶۴.

۱۴.مستند الشیعة ج۴، ص۲۲۱-۲۲۲.   

۱۵. مستند الشیعة ج۷، ص۸۹.   

۱۶.جواهر الکلام ج۲، ص۲۳۱.   

۱۷. جواهر الکلام ج۱۲، ص۲۳۳-۲۳۴.   

۱۸.جواهر الکلام ج۱۲، ص۲۳۶.   

۱۹.جامع المقاصد ج۲، ص۸۷.   

۲۰.المقاصد العلیّة ص۲۹۲.

۲۱. المقاصد العلیّة ص۵۸۷.

۲۲. ریاض المسائل ج۳، ص۱۹۷.   

۲۳.مصباح الفقیه ج۱۰، ص۱۸۷.

۲۴.العروة الوثقی ج۱، ص۲۰۰.   

۲۵. التنقیح (الطهارة) ج۲، ص۳۷۷.   

۲۶.جواهر الکلام ج۸، ص۲۴-۲۸.   

۲۷.جواهر الکلام ج۶، ص۲۱۵.   

۲۸. مستمسک العروة ج۵، ص۳۴۸-۳۴۹.   

۲۹.العروة الوثقی ج۲، ص۳۲۴.   

۳۰. العروة الوثقی ج۲، ص۳۲۸-۳۲۹.   

۳۱. مستمسک العروة ج۵، ص۲۷۰.   

۳۲. مستمسک العروة ج۵، ص۲۸۴-۲۸۵.   

۳۳. جواهر الکلام ج۱۱، ص۱۴-۸۰.   

۳۴. جواهر الکلام ج۱۲، ص۲۳۸.   

۳۵. جواهر الکلام ج۱۲، ص۲۹۲.   

۳۶.جواهر الکلام ج۱۲، ص۲۹۷-۳۰۳.   

۳۷. مستمسک العروة ج۷، ص۳۹۳.   

۳۸. مستند العروة (الصلاة) ج۶، ص۴۹.

۳۹. جواهر الکلام ج۱۲، ص۲۶۳-۲۶۵.   

۴۰. مستمسک العروة ج۷، ص۴۰۴-۴۰۸.   

۴۱. جواهر الکلام ج۱۲، ص۲۵۰.   

۴۲. البیان ص۱۵۴.

۴۳. مستند الشیعة ج۷، ص۲۰۷.   

۴۴.العروة الوثقی ج۳، ص۲۲۷.   

۴۵.العروة الوثقی ج۳، ص۲۳۳-۲۴۳.   

۴۶.مستند العروة (الصلاة) ج۶، ص۱۲۵.

۴۷.العروة الوثقی ج۳، ص۲۳۴.   

۴۸.العروة الوثقی ج۳، ص۲۴۲-۲۴۷.  

منبع

فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۳، ص۴۸۴-۴۸۸.   

............................................................................................................................

احکام و مسائل مربوط به شک در نماز را شکیات می‌گویند. از آن در باب صلات بحث کرده‏اند.

وجوب فراگیری شکیات

بنابر قول به حرمت قطع عمدی نماز- چنان که نظر مشهور است- فراگیری مسائل مربوط به شک و سهو در نماز در حدی که غالباً محل ابتلا میباشد، واجب عقلی است؛ [۱] [۲] [۳]

لیکن اگر نمازگزار مطمئن است که دچار شک و سهو نمیشود یا در فرض عدم اطمینان، دچار شک و سهو نشود و یا در صورت ابتلا، بر حسب اتفاق به وظیفه‏اش عمل کند، نمازش صحیح است، هرچند عالم به حکم آن نباشد. [۴] [۵] [۶]

اقسام شک

شک در نماز یا در اصل خواندن آن است، یا در شرایط یا در اجزا و افعال و یا در عدد رکعتهای آن.

شک در اصل خواندن نماز

اگر وقت نماز باقی است باید نماز را به جا آورد و اگر وقت آن گذشته، به شک خود اعتنا نکند و بنا را بر خواندن بگذارد. [۷] [۸] [۹]

شک در شرایط نماز

اگر شک در شرایط نماز، همچون طهارت، قبله و ساتر پس از نماز عارض شود، حکم به صحت آن میشود؛ لیکن برای نماز بعدی باید شرایط را احراز کند؛ اما

اگر پیش از نماز یا در اثنای آن عارض شود، لازم است شرط احراز شود؛ هرچند با اصل، همچون استصحاب. [۱۰]

البته چنانچه شرط فعلا محرز، لیکن تحقق آن نسبت به اجزای سابق مشکوک باشد- مانند آنکه فعلا رو به قبله بودن برایش محرز است؛ اما شک دارد که اجزای سابق هم روبه قبله بوده یا نه- قاعده تجاوز جاری میشود و در نتیجه نسبت به اجزای پیشین، شرط تعبداً احراز و حکم به صحت آنها میشود. [۱۱]

شک در اجزا

شک در جزئی از اجزای نماز، همچون تکبیرة الإحرام، قرائت، رکوع و سجود اگر قبل از دخول در جزء بعدی پدید آید، جزء مشکوک به جا آورده میشود. بنابر این، اگر در حال قیام و قبل از رفتن به سجده، شک کند رکوع را به جا آورده یا نه، باید آن را به جا آورد؛ همچنین اگر قبل از قیام در به جا آوردن سجده شک کند، باید آن را به جا آورد.

اما اگر شک بعد از داخل شدن در جزء بعدی باشد، مانند شک در رکوع، پس از رفتن به سجده، یا شک در سجده پس از ایستادن، بدان اعتنا نمیشود و در این حکم، تفاوتی میان جزء رکنی و غیر رکنی و نیز بنابر قول مشهور میان شک در دو رکعت اول و دو رکعت آخر نیست. [۱۲] [۱۳] [۱۴]

مراد از جزء و عمل بعدی، عملی است که در پی عمل قبلی انجام میگیرد، مانند سوره نسبت به حمد؛ از این رو، کسی که در حال خواندن سوره، شک میکند حمد را خوانده یا نه، به شک خود اعتنا نمیکند.

در عمل بعدی تفاوتی میان جزء واجب و مستحب نیست؛ از این رو، اگر در حال قنوت، شک کند سوره را خوانده یا نه، به شک خود اعتنا نمیکند؛ چنان که در عمل مشکوک نیز تفاوتی میان جزء مستحب و واجب نیست؛ [۱۵]

لیکن برخی در عمل بعدی بین جزء واجب و مستحب فرق گذاشته، اعتنا به شک- و در نتیجه به جا آوردن مشکوک- را پس از دخول در جزء مستحب، واجب دانسته‏اند. [۱۶]

اگر شک در صحّت عملِ انجام گرفته پدید آید نه در خود عمل، با دخول در عمل بعدی بدان اعتنا نمیکند و در صورت عدم دخول، در اینکه باید به شک خود اعتنا کند و آن عمل را به جا آورد یا نه، اختلاف است. [۱۷]

انواع شک

شک در عدد رکعتها به دو نوع باطل و صحیح تقسیم میشود.

شکهای باطل

شکهایی که موجب بطلان نماز میگردند. این نوع شکها عبارتند از:

الف. به قول مشهور، شک در عدد رکعتهای نماز واجب دو رکعتی، همچون نماز صبح، نماز مسافر، نماز آیات و نماز عید در فرض وجوب آن. بر قول به بطلان ادعای اجماع نیز شده است. بنا گذاشتن بر اقل در شک در نماز دو رکعتی، از بعضی قدما نقل شده است. [۱۸] [۱۹] [۲۰]

ب. شک درنماز سه رکعتی (نمازمغرب) بنابر قول مشهور که بر آن ادعای اجماع نیز شده است. جواز بنابر اقل در این نوع شک نیز از برخی قدما نقل شده است. [۲۱] [۲۲]

ج. شک بین یک رکعت و بیشتر در نمازهای چهار رکعتی، بنابر قول مشهور. برخی در این نوع شک نمازگزار را بین اعاده و بنا گذاشتن بر اقل، مخیر گذاشته‏اند. [۲۳] [۲۴]

د. شک بین دو و بیشتر در نماز چهار رکعتی پیش از اکمال دو سجده، بنابر قول مشهور. [۲۵]

ه. به قول مشهور، شک بین دو و پنج یا بیشتر در نماز چهار رکعتی؛ هرچند بعد از اکمال دو سجده. [۲۶]

و. به قول مشهور، شک بین سه و شش یا بیشتر در نماز چهار رکعتی.

ز. شک بین چهار و شش یا بیشتر در نماز چهار رکعتی، به قول گروهی. قول مقابل بنا گذاشتن بر چهار و اتمام نماز و به جا آوردن دو سجده سهو است. [۲۷] [۲۸]

ح. به قول مشهور، شک بین رکعتهای نماز، به گونه‏ای که نداند چند رکعت خوانده است. [۲۹]

مراد از بطلان نماز با عروض شکهای یاد شده، عدم جواز اتمام نماز با آنها است، نه اینکه به صرف پیدایی این شکها نماز باطل گردد. بنابر این، چنانچه شکِ عارض شده پس از تأمل و اندیشه برطرف گردد، و نماز گزار نماز را بدون شک به اتمام برساند، نمازش صحیح است. [۳۰]

شکهای صحیح

شکهای صحیح که هنگام پیدایی آنها وظیفه‏ای خاص برعهده نمازگزار نهاده شده به دو نوع منصوص (تصریح شده در روایات) و غیر منصوص تقسیم میشوند.

شکهای صحیح منصوص

شکهای صحیح منصوص عبارتند از:

الف. شک بین دو و سه پس از اکمال دو سجده که به قول مشهور، بنا را بر سه گذارده و نماز را تمام میکند و پس از نماز- جهت جبران رکعتی که احتمال میدهد نخوانده باشد- یک رکعت نماز احتیاط ایستاده و یا دو رکعت نشسته میخواند. [۳۱]

برخی، احتیاط وجوبی را در خواندن یک رکعت ایستاده دانسته‏اند. [۳۲]

ب. شک بین سه و چهار که به قول مشهور، بنا را بر چهار گذاشته و پس از اتمام نماز یک رکعت نماز احتیاط ایستاده و یا دو رکعت نشسته میخواند. [۳۳] [۳۴]

ج. شک بین دو و چهار پس از اکمال دو سجده که به قول مشهور، بنا را بر چهار گذارده و پس از نماز دو رکعت نماز احتیاط ایستاده میخواند. [۳۵] [۳۶]

د. شک بین دو و سه و چهار پس از اکمال دو سجده که به قول مشهور، بنا را بر چهار گذاشته و پس از اتمام نماز، دو رکعت نماز احتیاط ایستاده و دو رکعت نشسته میخواند. [۳۷] [۳۸]

برخی وظیفه را یک رکعت ایستاده و دو رکعت نشسته دانسته‏اند. [۳۹]

برخی به جای دو رکعت نشسته، خواندن یک رکعت ایستاده را واجب دانسته‏اند. [۴۰] [۴۱]

بنابر قول دو رکعت نشسته خواندن، در جواز جایگزینی یک رکعت ایستاده به جای دو رکعت نشسته اختلاف است؛ چنان که در لزوم تقدیم دو رکعت ایستاده بر دو رکعت نشسته یا تخییر در تقدیم هر یک، اختلاف میباشد. [۴۲] [۴۳] [۴۴] [۴۵]

قول مقابل مشهور در هر چهار نوع شک یاد شده، مخیر بودن نمازگزار است بین اینکه بنا را بر اقل بگذارد، بدون نیاز به خواندن نماز احتیاط و یا بنا را بر اکثر بگذارد، باخواندن نماز احتیاط. [۴۶]

ه. شک بین چهار و پنج بعد از سر برداشتن از سجده دوم که بنابر قول مشهور، پس از تشهد و سلام، دو سجده سهو به جا میآورد. اگر شک یاد شده در حال ایستاده باشد، به شک بین سه و چهار بر میگردد و محکوم به حکم آن است و اگر چنین شکی بعد از رکوع و قبل از سجود عارض شود، بنابر قول مشهور، حکم شک بین چهار و پنج را دارد. [۴۷]

شکهای صحیح غیر منصوص

شکهای صحیح غیر منصوص عبارتند از:

الف. شک بین سه و پنج قبل از رکوع که به شک بین دو و چهار پس از اکمال دو سجده باز میگردد و محکوم به حکم آن است. عروض شک یاد شده بعد از رکوع موجب بطلان نماز میشود. [۴۸] [۴۹]

ب. شک بین سه و چهار و پنج در حال ایستاده که به شک بین دو و سه و چهار برمیگردد و حکم آن را دارد. [۵۰] [۵۱]

ج. شک بین پنج و شش در حال قیام که به شک بین چهار و پنج بازگشت و به مقتضای آن عمل میکند. برخی، چنین شکی را موجب بطلان نماز دانسته‏اند. [۵۲] [۵۳]

حکم قطع نماز در شکهای صحیح

در جواز قطع نماز و اعاده آن هنگام بروز شک صحیح، اختلاف است. بنابر قول به عدم جواز، عمل به احکام شک بر نماز گزار واجب خواهد بود.

هرگاه نماز گزار در اثنای نماز، قبل از انجام دادن کاری که موجب بطلان نماز میگردد، نماز را قطع کند و آن را دوباره بخواند، آیا نماز دوم باطل است و در نتیجه اکتفا به آن جایز نیست یا نه؟ مسئله اختلافی است؛ چنان که اگر پس از اتمام نماز و قبل از خواندن نماز احتیاط، نماز را اعاده کند، در صحت نماز اعاده شده و اکتفا به آن، اختلاف میباشد؛ هرچند قبل از اعاده، کاری که موجب بطلان نماز میشود، انجام داده باشد. [۵۴] [۵۵] [۵۶]

شکهایی که نباید اعتنا کرد

شکهایی که نباید به آنها اعتنا کرد؛ چه در تعداد رکعتها و چه در غیر آن عبارتند از:

الف. شک بعد از تجاوز از محل آن.

ب. شک بعد از وقت؛ خواه در شرایط نماز باشد یا افعال و یا در رکعات و یا اصل خواندن نماز.

ج. شک بعد فراغ از نماز؛ خواه شک در شرایط باشد یا افعال و یا در رکعات، به شرط آنکه در یکی از اطراف شک در رکعات، نماز صحیح باشد؛ به عنوان مثال، در شک بین سه و چهار و پنج بعد از نماز، بنا را بر اینکه چهار رکعت خوانده میگذارد؛ لیکن اگر شک بین دو یا سه و پنج باشد نمازش باطل است، مگر آنکه نماز دو یا سه رکعتی باشد. برخی گفته‏اند: بنا را بر اقل میگذارد و نیازی به اعاده نیست.

د. شک کثیر الشک؛ یعنی کسی که در نماز بسیار شک میکند، هرچند به حدّ وسواس نرسد؛ خواه در عدد رکعتها باشد یا در افعال و یا در شرایط آن. مراد از عدم اعتنا به شک در کثیر الشک این است که بنا را بر وقوع مشکوک میگذارد، مگر آنکه چنین بنایی موجب بطلان نماز گردد که در این صورت بنا را بر عدم وقوع آن میگذارد. بنابر این، اگر کثیر الشک بین رکعت سوم و چهارم شک کند، بنا را بر اکثر میگذارد و اگر بین چهار و پنج شک کند، بنا را بر اقل میگذارد و اگر شک کند رکوع را به جا آورده یا نه، بنا را بر به جا آوردن آن میگذارد.

اگر نماز گزار تنها در فعلی خاص- مثلا بین یک و دو- کثیر الشک باشد، در صورتی که در غیر آن فعل- مثلا بین دو و سه- شکی برایش پدید آید، آیا حکم کثیرالشک در این فعل نیز جاری میشود یا نه، اختلاف است. بنابر قول دوم، باید به شکش اعتنا و به مقتضای آن عمل کند. [۵۷] [۵۸] [۵۹]

ملاک در کثیر الشک

ملاک در کثیر الشک بودن چیست و به چه کسی کثیر الشک میگویند؟ معروف این است که برای تشخیص کثرت شک باید به عرف رجوع کرد. بنابر این، آن تعداد شک که از نظر عرف کثرت به شمار میرود، تحقق بخش کثرت شک خواهد بود. [۶۰]

برخی گفته‏اند: کثرت شک با شک در سه نماز پی در پی یا سه بار شک در یک نماز محقق میشود. [۶۱] [۶۲]

برخی، دیگر گفته‏اند: ملاک در کثرت این است که برای فرد حالتی پدید آید که نتواند سه نماز پی در پی را بدون شک بخواند. بنابر این، چنانچه سه نماز پی در پی بدون شک بخواند از عنوان کثیر الشک خارج میشود. [۶۳]

البته به قول جمعی از فقها، صدق عنوان کثیر الشک منوط به این است که منشأ شک، عوارض پریشان کننده حواس آدمی، همچون ترس و خشم و ناراحتی نباشد؛ [۶۴] [۶۵] [۶۶]

لیکن بعضی کثرت شک را حالتی استثنایی و خارج از وضع طبیعی انسان دانسته و میان اسباب پیدایی آن تفاوتی قائل نشده‏اند. [۶۷]

کسی که شک دارد آیا حالت کثرت شک بر او عارض شده یا نه، بنا را بر عدم آن میگذارد؛ اما اگر کثیر الشک، شک در زوال حالت خود پیدا کند، باید بنا را بر بقای آن بگذارد. [۶۸]

ه. شک بَدْوی که با تأمل و اندیشه، جای خود را به یقین یا ظن معتبر و یا شکی دیگر میدهد.

و. شک هر یک از امام و مأموم با یقین یا ظن دیگری. بنابر این، اگر امام جماعت در شمار رکعتهای نماز شک کند- که مثلا سه رکعت خوانده یا چهار رکعت- چنانچه مأموم یقین یا گمان داشته باشد که چهار رکعت خوانده و آن را به امام بفهماند، امام به شک خود اعتنا نمیکند و نماز را تمام میکند و خواندن نماز احتیاط لازم نیست و نیز اگر امام یقین یا گمان دارد که چند رکعت خوانده و مأموم در شمار رکعتهای نماز شک دارد، باید به شک خود اعتنا نکند. [۶۹] [۷۰]

در اینکه حکم یاد شده به شک در عدد رکعتهای نماز اختصاص دارد یا شامل شک در افعال نیز میشود، اختلاف است. [۷۱]

بنابر قول مشهور در بنا گذاشتن بر حفظ دیگری، حصول ظن برای شک کننده شرط نیست؛ از این رو، وی به دیگری رجوع میکند، حتی اگر پس از رجوع نیز شکش باقی بماند. [۷۲]

در اینکه حکم رجوع به حفظ دیگری اختصاص به صورت شک دارد یا صورت ظن را نیز دربر میگیرد در فرضی که دیگری یقین داشته باشد، اختلاف است.

بنابر قول نخست، فرد دارای ظن به یک طرف، به مقتضای ظن خود عمل میکند و نمیتواند به حفظ دیگری رجوع نماید. [۷۳] [۷۴]

ز. شک در نوافل: شک کننده در نماز مستحب میتواند بنا را بر اقل و یا اکثر بگذارد؛ هرچند بنا گذاشتن بر اقل افضل است. در صورت بنا گذاشتن بر اکثر، نماز احتیاط وسجده سهوبه جا آورده نمیشود. [۷۵]

در صورت شک در افعال، آیا حکم نماز واجب در آن جاری میشود؟ مسئله اختلافی است. بنابر قول به جریان، قبل از تجاوز از محل، جزء مشکوک به جا آورده میشود، برخلاف قول به عدم جریان که نیازی به آن نیست. [۷۶]

تروی و تأمل هنگام شک

آیا عمل به حکم شک، همچون بطلان در شکهای باطل و بنا گذاشتن بر اکثر یا اقل در شکهای صحیح، به صرف پیدایی شک، جایز است یا آنکه واجب است نمازگزار قبل از عمل به مقتضای شک، در اطراف شک خود تأمل و اندیشه (تروی) نماید تا به یکی از دو طرف، ظن یا یقین پیدا کند و یا شکش مستقر گردد؟

مسئله محل اختلاف است. بنابر قول دوم، حدّ تروی در اطراف شک چقدر است؛ آیا مطلقا؛ اعم از شکهای صحیح و باطل تا حصول رجحان یافتن یکی از دو طرف یا استقرار شک میباشد یا در شکهای باطل تا محو صورت نماز با یأس از حصول علم یا ظن، لازم است تأمل کند؟ مسئله محل اختلاف میباشد. [۷۷] [۷۸] [۷۹]

مراد از شک در شکیات

منظور از شک، برابر بودن دو طرف احتمال (پنجاه، پنجاه) است؛ از این رو، شامل ظن (گمان) نمیشود؛ چه اینکه ظن در عدد رکعات در حکم علم است. در این حکم بنابر مشهور، تفاوتی میان دو رکعت نخست و دو رکعت آخر نیست؛ [۸۰] [۸۱]

لیکن برخی در دو رکعت نخست، بلکه در همه نمازهای واجب دو رکعتی و سه رکعتی، ظن را همچون شک دانسته‏اند. [۸۲]

در اعتبار ظن، تفاوتی میان رکعات و افعال نماز نیست؛ از این رو، ظن به انجام دادن یا ندادن رکوع، به منزله علم به آن است و حکم علم بر آن جاری میشود.

بنابر این، چنانچه ظن به انجام ندادن آن داشته باشد، باید پیش از دخول در رکن دیگر آن را به جا آورد و در صورت دخول در رکن دیگر، قبل از تدارک آن، نماز باطل است. [۸۳] [۸۴]

[۸۵] [۸۶] [۸۷]

پانویس

 ۱.الحدائق الناضرة ج۹، ص۱۰۱.   

۲.الحدائق الناضرة ج۹، ص۲۴۴.   

۳.تفصیل الشریعة (الإجتهاد و التقلید)، ص۲۱۳-۲۱۴.

۴.العروة الوثقی ج۱، ص۲۹.

۵.مستمسک العروة ج۱، ص۵۸-۵۹.   

۶.التنقیح (الإجتهاد و التقلید)، ص۳۰۰-۳۰۲.

۷.البیان، ص۱۵۴.

۸.العروة الوثقی ج۳، ص۲۲۷.   

۹.مستمسک العروة ج۷، ص۴۲۳.   

۱۰.العروة الوثقی ج‌۳، ص۲۳۳-۲۳۴.   

۱۱.مستند العروة (الصلاة) ج۶، ص۱۲۵.

۱۲.جواهر الکلام ج۱۲، ص۳۱۲.   

۱۳.العروة الوثقی ج‌۳، ص۲۳۴.   

۱۴.مستند العروة (الصلاة) ج۶، ص۱۲۹.

۱۵.العروة الوثقی ج۳، ص۲۳۵.   

۱۶.مستند العروة (الصلاة) ج۶، ص۱۳۱.

۱۷.العروة الوثقی ج‌۳، ص۲۳۷-۲۳۸.   

۱۸.مدارک الأحکام ج۴، ص۲۴۴.   

۱۹.جواهرالکلام ج۱۲، ص۳۰۳.   

۲۰.العروة الوثقی ج۳، ص۲۴۲.   

۲۱.مدارک الأحکام ج۴، ص۲۴۴.   

۲۲.جواهر الکلام ج۱۲، ص۳۱۰.   

۲۳.مدارک الأحکام ج۴، ص۲۵۱-۲۵۲.   

۲۴.جواهر الکلام ج۱۲، ص۳۲۸-۳۲۹.   

۲۵.جواهرالکلام ج۱۲، ص۳۲۸.

۲۶.مستمسک العروة ج۷، ص۴۴۹-۴۵۰.   

۲۷.العروة الوثقی ج‌۳، ص۲۴۲   

۲۸.مدارک العروة ج۱۷، ص۴۷۵-۴۷۸.

۲۹.جواهر الکلام ج۱۲، ص۳۳۱.   

۳۰.مستند العروة (الصلاة) ج۶، ص۱۴۵.

۳۱.جواهر الکلام ج۱۲، ص۳۳۲-۳۳۵.   

۳۲.العروة الوثقی ج‌۳، ص۲۴۳.   

۳۳.الحدائق الناضرة ج۹، ص۲۲۷-۲۲۸.   

۳۴.جواهرالکلام ج۱۲، ص۳۴۱-۳۴۵.   

۳۵.الحدائق الناضرة ج۹، ص۲۳۷.    

۳۶.جواهر الکلام ج۱۲، ص۳۴۵-۳۴۸.   

۳۷.الحدائق الناضرة ج۹، ص۲۴۱-۲۴۲.   

۳۸.جواهر الکلام ج۱۲، ص۳۴۹.   

۳۹.الفتاوی ابن بابویه، ص۵۶.

۴۰.المراسم العلویة، ص۸۷.   

۴۱.مختلف الشیعة ج۲، ص۳۸۶.   

۴۲.المقاصد العلیة (الحاشیة الأولی علی الألفیة)، ص۶۱۴-۶۱۵.

۴۳.الحدائق الناضرة ج۹، ص۲۴۱-۲۴۳.   

۴۴.جواهر الکلام ج۱۲، ص۳۴۸-۳۵۱.   

۴۵.العروة الوثقی ج۳، ص۲۴۴.   

۴۶.جواهر الکلام ج۱۲، ص۳۳۲-۳۳۵.   

۴۷.الحدائق الناضرة ج۹، ص۲۴۴-۲۴۸.   

۴۸.جواهر الکلام ج۱۲، ص۳۵۷.   

۴۹.العروة الوثقی ج۳، ص۲۴۶.   

۵۰.جواهر الکلام ج۱۲، ص۳۵۸.   

۵۱.العروة الوثقی ج۳، ص۲۴۶.   

۵۲.جواهرالکلام ج۱۲، ص۳۵۹.   

۵۳.العروة الوثقی ج۳، ص۲۴۶-۲۴۷.   

۵۴.العروة الوثقی ج۳، ص۲۶۴-۲۶۵.   

۵۵.مستمسک العروة ج۷، ص۴۹۱-۴۹۳.   

۵۶.مستند العروة (الصلاة) ج۶، ص۲۴۹.

۵۷.جواهر الکلام ج۱۲، ص۴۱۶-۴۱۸.   

۵۸.العروة الوثقی ج۳، ص۳۰۶-۳۰۷.   

۵۹.مستمسک العروة ج۷، ص۵۶۴-۵۶۷.   

۶۰.مستند العروة (الصلاة) ج۷، ص۱۷.

۶۱.کتاب السرائر ج۱، ص۲۴۸.   

۶۲.العروة الوثقی ج‌۳، ص۳۰۸.   

۶۳.العروة الوثقی ج۳، ص۳۰۸.   

۶۴.العروة الوثقی ج۳، ص۳۰۸.   

۶۵.مستمسک العروة ج۷، ص۵۶۸   

۶۶.مستند العروة (الصلاة) ج۷، ص۱۹.

۶۷.هدایة العباد (گلپایگانی) ج۱، ص۱۹۰.   

۶۸.العروة الوثقی ج۳، ص۳۰۸.   

۶۹.جواهر الکلام ج۱۲، ص۴۰۴.   

۷۰.العروة الوثقی ج‌۳، ص۳۱۰.   

۷۱.مستمسک العروة ج۷، ص۵۷۳.   

۷۲.مستمسک العروة ج۷، ص ۵۷۴.   

۷۳.مستمسک العروة ج۷، ص ۵۷۴-۵۷۵.    

۷۴.العروة الوثقی ج۳، ص۳۱۲-۳۱۵.   

۷۵.جواهرالکلام ج۱۲، ص۴۲۳-۴۲۵.   

۷۶.جواهرالکلام ج۱۲، ص ۴۲۸-۴۲۹.   

۷۷.العروة الوثقی ج۳، ص۲۴۹.   

۷۸.مستمسک العروة ج۷، ص۴۷۰-۴۷۳.   

۷۹.مستند العروة (الصلاة) ج۶، ص۲۰۳-۲۰۵.

۸۰.الحدائق الناضرة ج۹، ص۲۰۶.   

۸۱.جواهر الکلام ج۱۲، ص۳۶۲-۳۶۵.   

۸۲.الحدائق الناضرة ج۹، ص۲۰۷-۲۰۹.   

۸۳.ذکری الشیعة ج۴، ص۵۴.

۸۴.مسالک الأفهام ج۱، ص۲۹۵.

۸۵.مدارک الأحکام ج۴، ص۲۶۳-۲۶۴.   

۸۶.الحدائق الناضرة ج۹، ص۲۰۶.   

۸۷.جواهر الکلام ج۱۲، ص۳۶۹-۳۷۰.   

منبع

فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۴، ص۷۱۲-۷۲۰.    

 

 

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۲۴ فروردين ۹۲ ، ۱۱:۵۲
ابراهیم خندان
















یا رب از فرط گنه نامه‏ سیاهم چه کنم‏


گر نبخشى زره لطف گناهم چه کنم‏

بسته گردیده زهر سو به رُخم راه نجات‏


ندهى گر تو در این معرکه راهم چه کنم‏

جز تو ما را نبود پشت و پناهى به جهان‏


بى‏پناهم ندهى گر تو پناهم چه کنم‏

یوسف افتاد بچاه از اثر بى‏گنهى‏


من زفرط گنه افتاده به چاهم چه کنم‏

بخشش و لطف تو پاینده‏تر از کوه بود


من که ناچیزتر از یک پَرِ کاهم چه کنم‏

به هدف گر نخورد تیر دعایم هیهات‏


به اثر گر نرسد شعله آهم چه کنم‏

سایه لطف تو از لطف اگر روز معاد


نشود شامل احوال تباهم چه کنم‏

کس به روى من «ژولیده» نگاهى نکند


نکنى گر تو هم از مهر نگاهم چه کنم‏

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۱۸ فروردين ۹۲ ، ۱۱:۱۴
ابراهیم خندان